• About

David J. Haokip

  • HAHSATNA TAMPI GALKAIJA LOLHINHI AGA ATUI DEHSET E

    Mar 4th, 2026

    KIMAITUO HOULIMNA

    Gl. Hemminlal GD BSF (HML) & Gl. David J. Haokip (DJH)

    Gl. Henminlal @Lalboi, GD BSF

    Alolhingho lah a jong jildoh le kitilkhouna thei ana umji bangin tunin sopipa lolhinna thuguh le ama hung kisinsahna a kona lamhil le thilphaho aban chan ana kihoulim khom cheh uhite.

    DJH: Lal, na lhonlhin thujah chu ka nguhgui bingliu e, ka kipa dan.

    HML: Keijong ka kipah e, heuvid. Amasan mi dingin ima hihih jongle kei leh ka innsung miten hitobang lolhinna ka chan u hi chung mang Pathen thangvah na kahin pe masa uve. Chuleh kei sanga ka lolhin ding deisah a aphatseh a taona a eigeldoh jing ka innkote, ka u ka nao, ka loi ka guol,  ka pu le ka pate chuleh ka khosung mite le lhang mite jousen kei neikhohsah nau alethuhna ding ima nei jou hih jongleng chung Pathen in phatthei na bohcheh tauhen.

    DJH: Na lholhin thu najah a chu ipi na gel em?
    HML: Ka lolhin thu ka jah chun langkhat a ka kipa val jeh in ka lhi along leu e. Ajeh chu neocha hijongle innsung a hitobang service ana jih doh aum lou jeh ahin langkhat a ka tuppen ki lhung dehset leh iti anop tadem tiho kagel leh jankhovah in ki lam khovah jongle ki chim ponte tin ka gel e.

    DJH: Na lolhinna thuguh ikihoulim masangin ipi hile na insung chanchin chule nangma kiphonna hin nei le chun kipa um inte.

    HML: Kei min hi Henminlal certificate a Hemminlal tin akisun’e. Ucha mi thum ka hiuvin:

    1. Hemminlal (Lalboi)
    2. Phalneihat (Hatneo)
    3. Letgoumang (Gogou)
    4. Ka pa min ahile Thangjamang Kipgen ahin, ka nu hi aum talou Tinkhohoi Haokip ahi.
    5. Pathen lungsetna jal in 2019 kum chun nu thah ka nei in ka nu min chu Nengjalhing ahi.
    6. Kapate hi Ucha 10 aval uvin ka pa hi aneo pen chuleh ka nu te jong Ucha 10 aval kit uvin ka nu hi atahpen ahie.
    7. Kapate lang hi gah hetthei a lolhing aum loujeh in ka nute lang hinsei inge.
    8. Kapu (Kanu pa) Rtd. upa Khelkholet ahin, ka pu (Alen pen) Pastor Ngamkhomang, Leimata Pastorate Area Pastor mopohna apoh jinglai ahi. Chuleh ka pu Ngamkhohao, TA Army, ka pu Lunkhosei leh ka pu Ngamthang hi Jilkung (teacher) ahilhon e. Ka nuneo Chinneng hi sum-kolvei (Business) mi ahi. Ka pute hi service nei jong aum jeh uvin a tupa kei dingin ki thang at aum in ka malam hinkho ei komu peh uvin, service khat beh ka mu ding adeisah dan u chu kei sanga service ka mu hi ki pahjo uvin ahi.
    9. Ka nu thahte jong ka pu Manipur Police ahin aban a pa Evangelist ahi. Hitobang background hoitah Pathen in ei pehhi kei dingin ki thang at leh lunglet aum lheh in ahi..

    DJH: High School le College nana kailai chamkim tah a neihin seipeh thei ding ham? Rengkai a nana sim guot a ibuipi lhon chu na het nalai em😀😀😀?

    HML: High School hi Class nursery H.M. ENGLISH SCHOOL Tuilaphai a kana kai in ahi. Hiche kum chun ka nu jong adam nahlai jeh in class Topper kana hipeh in ahi. Lhanjang a pat Tuilaphai hi chapang a dianga agamlhat thim jeh in Lhanjang Primary School a Class A le Class B ka hin sim in ahi. Ka ute (Ka palen chate ka auty chate) hotoh Class ka kibang uvin, kei aneopen chu sinthei thei in eina sin uvin ahi. Aban Class I ka hin sim ding kum in ka nu ahung beitan ahile ka nao aneopa lha khat lhingbep toh ei dalha uvin ahi.


    Ka pi (Kanu anu aum ta lou Hatkhochin) in ka nao ama cha bang in atupa chu ana sin in genthei tah in ahin sin in ahi. Vangset umtah in 2012 kum chun ka pi Hatkhoching in eina dalha kit uvin, ka naopa hi vel ni chaga dan in aum in ka lai ana behset in lunggel jijong kana hejipoi. Chapang cha ka hivang in kapi thi ni in athikong jong ka ve ngam pon, Lentol lhang lang ka jon in kap atin kaga kap in ahi. Ka neo akon’a “na hung let teng sepai na hung pan ding,” tia eina tilkhou jing lhon ahijeh in tuni in ka pi le ka nu hi umtave leh iti pa in akipah lhon tadem?
    Innsung a gentheina tincheng ka hin thoh pan tauvin lekha lam jong ka lhasam lheh jeng tan ahi. Lekha eihil ding aum tahlou jeh in ka pass khatapon ajeh chu ka pa in innsung a mi nu mipa din mun atuhtah jeh in kei lekha eihil thei tapon, eihil nom jongle lekha sim lou ana hijeh in bol thei pen tin eina toupi jin a imut sohlheh jongle lulhu pum in ka lekha sim chaichan eina ngah doh jie.


    Sun leh gimtah a na a atoh vang in keiho ucha khankho ding gelnan school hoi2 a ei na kai sah uvin ahi. Mi dangho bangin ka ngaichat jouseu jong eina chohpeh jou e. Kah lah a kei hi kana phamo in lekha jong sim nom lou in hinkho ka hin mang in ahileh class III kana failed jeh in kum 2 ka hinsim lotan ahi. Akum kit pol iv kahin sim ding hin ka pu (ka nute) kom a ka hung pan san ahileh ka pu Ngamthang (ka pu te lah a ka nel pen leh ka ngaipen) in Mathematics ho eihil in lekha ho phatah in eihil in ahileh pol iv a chun lekha them lou a min eina gel u chu lekha them lou hi lou in athase leh lekha sim ngap lou joh ka nahi dan ahi.


    Class top 2 le 3 ti ho ka hung gei pan tan ka pu te akipah lheh jeng uvin, kei jong masang a lekha homework chinpha theilou a mol ana ki nejing chu lekha kan sim pan tan ahileh mol ka thoh tapon, hiche a kon a chu lekha sim themkhat ka hung lung lut in ahi. Mibang in lekha them hih jongleng maban in class VII hi ka loi ho Lamka a school ahung kai phat un ka hung lunglut kittan ka pa kom a kaki phin in kapa in genthei tah a lekha eina sim sah u chu teenager (Tilpoh lungchang) kan phah tah jeh in ka geldoh ta pon ka pa genthei na ipi ham ti jong geldoh lou in lamka a school kai ding bou ka khuti kiphin tan ahileh kapan boi kan chop jou di nam? lamka a nakai a koi kom a na um ding ham? ka lungdong e ati in ken ama genthei na helou in lamka school kakai lou leh kai ta ponge ti kana kiphin in ahi.


    Chutia lungdong tah a ka pacha lhon a ka umjing lai in aunty chanu ka u Boicy, Molhoi in lamka a ka kainom ana ja in kapa kom a ahin sei in ahileh kapa in acha kei thanop dan avet leh avet joulou jeh in H.M. ENGLISH SCHOOL LEIJANG KHOPI Tuibong a pat 5 kms a gamlha a einakai sah tan ahi. School fee ho aphatcha in ape in service nei ho sang in acha kei khankho ding gelnan builou in fee ho aphat chan ape chaijingin ahi.


    Class x kan chai in ka pa gentheina ho kan hedoh in ka bolgenthei chu kakisih in khonung in ka pa in class x camping a sum lutho pehna dinga Pathenni kisan mang lou a hinkho ana man ho ka mu doh in ka gel leh ka vou jang analheh jie. Kapa hi nikho khat leh tua agentheina ho mang hilleu a hinkho nomtah a mansah ding tin thangto tah in lekha ka hinsim pan in ahileh Pathen in vang ei boh to peh in Class XI & XII, V.K. TAWNA COLLEGE a Science Stream in kan chai thijin ahi. Chule BSc hi CCPUR COLLEGE a First class in kan hin chai in ahi. Alhangpia mijousen ana kichatpen Mathematics ho kan la in Pathen jal in ka makho ahung vahtou peh in ahi. Ajeh chu pol ix apat Chapang Camp a Pathen kom a ka kilhanna ho Pathen in tuchan in ei kilhonpi toupeh in ahi.

    Rengkai Govt. School Thu
    Class viii sim ding kon in sum ahahsat khah tah jeh in nang (Heuvid) kom a ka pan “Rengkai Govt. School a na naopa hi Admission ana bol peh aw,” tithu thu ka jah doh chun ka lung ana jing lheh e. Ajeh chu (a) H.M English School Leijang a dongma kana nei in ka dongma nu ka dalha nomlou, teenager love or first love ti chu anaki nei in, chuleh (b) Iti ham Government school a kai ding chu thi tohtuh a kana gel in, Government school a kaiho amidoh pouve ti chu ana ki hasei lai tah ma ahileh ka innsung genthei jongle private a kai ding, nikho khat leh mitdoh tei ding, ti chu kana kigel lhahna ahi.


    Ajing nikhoa Rengkai school a admission bol dinga neihin kou a chu kana kigellhah theilou ahel ahie. Chuphat a chu ken jong jou seidingin kigelhahna kaneitan, Rengkai a kaiding ahitah le tin na kom a “Heuvid tu kum class ix ding ka hitai,” katileh admission bolna dinga T.C. ho angai tahjeh in Leijang school a iche lhon leh jou kana sei jeh in ka min aholmo tauvin ahi. T.C ma ahin pehdoh nomlou jeh un ihung kile lhon tan ahi.
    Hiche kum jou, akum kit in khanglai camp ka hung jao in ahileh Pathen lungset in hinkho thah kan mang in hichea kon achun tuchan ka lhahsam ni thuchom hileh ka jochan in Pathen toh kahung kilhon jing pehtan jou jong ka seijitapoi.

    DJH: Keichunla avahmang khat nana hitam kitia, lolhinna dinga hi ana kikulkhup joh hin nate awng? Tuchunga na service hi nana tup mong ham or thildang2 nana tup um kham em? Ipi jeh a GD hi nana deilhen khah ham?

    HML: A vah mang toh kaki lou e. Kum 3 hi Meitei gal ahitoh kilhon a tot togom a Kuki min a gal jam ka hie, tia ka loiho kom a kana seiji leh abang loi anui jakei jiuve. Hinlah ajeh pentah chu ka naote ni khat pol xii sim ban, khat BA sim ban ahijeh a innsung hahsat toh gal leh tol jeh a sum leh pai muna ahahsat phat a ka pa leh ka nu jong subui talou a Arunachal Pradesh gam China leh Bhutan border a jilkung kaga pan a kei ma preparation toh ka nao teni support ka ga bol ahie. Tunvang Pathen jal in ka nao teni jong BA khat in achai tan khat asim lai ahin Inn sung a hahsatna lenpen khat ka hung gal kai thei tauvin ahi.
    Tuchung ka service hi 2018 to 2022 chan chu tup tintan a kana tup a medical a kana losap jing abang leh physical test a ka losap ji ahi. 2023 a pat a chom SSC CPO, le SSC CGL teni bou kan boljing ahitai. Competition san jeh in achaina chan a kana losap jing jin ahi. Hinlah 2024 a chun aneo lang khatvei kibol kit hen, tin SSC GD kan apply in ahileh 2025 a Pathen lungset in 2018 to 2022 chan kana tup a ka tup doh ou chu innsung mite, Houbung mite leh Khosung mite taona jal in ka hung lolhing in tan ahi. GD hi ka na deilou ahin hijongle asung a kon a jong Assistant Commandant chan lhunna thei chance aum jeh a khonung a kan le dei a ka lah jeng ahe. Abul in vang lah di kana gel hih e, hinlah 2018 -2022 hichan chu Army, IRB, Commandant, Special Force ho kana lhai jiin medical ho a kana losam jinge jeng’e. 2023 apat in vang ka le dei ta hih e. Tua ka le dei louphat a ka mu ahie. Langkhat a ka gel leh Pathen timing hi kana ngalel dan joh ahi. Tua jong ka deiho, alen ho muna dinga timing hi vat nalai hinte tin ka gel e.

    DJH: GD hi them khat ahelou ho dinga nahin hilchen thei dem? Ipijeh a BSF nana kilhen ham?

    HML: GD kiti hi Sepai a dinga entry level 3 ahin, chule pay scale hi INR 21700 – 69000 ahi. Hiche hi SSC Central Arms Police Forces noi a kila ahin, hiche Central Arms Police Forces noi a ahi.
    1. BSF
    2. CISF
    3. CRPF
    4. SSB
    5. ITBP
    6. AR
    7. NCB
    8. SSF
    Hicheng department hi nadei dei naki lhen thei ahin, hinlah mark sang tah namu ngai ahi. Na deipen na kilhen na dinga, hiche post lah a cut off sang loi hi SSF, NCB, CISF, BSF kitiho hi ahi AR hi cut off nem pen ahi. 2024 a AR cut off chu 70+ vel ahi. Tulai competition asang tan geldao thei ahitapoi.

    Ken hiche department ho lah a hi form fill up lai a first preference BSF kana koi khah jeh a ka mark ma asan toh ahileh direct a first choice or preference ka mu ahi. Na mark alhom thim a cut off mark lhing ham2 a na pass leh nang in BSF, CISF deilheh jongle chun AR na mu ding ahi. Ka advice nom chu post hoi mu theine dinga mark sang tah mu ngai ahi.

    DJH: Hiche GD na lolhinna dinga hi iti lamdol a kisunsah ngaij em? Chule exam pattern le process ho achom lamtah in neiseipeh thei dem?

    HML: Amasa pen a PYQs (previous year questions) vet masat angaije. Ajeh chu exam pattern ho ima jouse hichea kon a het jeng thei ahi. Question iti hung ki doh a, ipi tobang a complicated ham ti ihetsoh teng leh exam a dinga ki gotdan acham lou a concept or idea um jeng ding ahi. Koi teachers dong jong leh chun PQYs abon in solve masa in lang analyse bol in ahinti peh dingu ahi. PQYs tobang chet a 80% khu hiche tobang a ki semji ahi.


    Exam a kei preparation hin sei leng PQYs ka vet leh neokhat question style ka hetthim eivanga Coaching kila leh ki hetbe joh in te tia Ultimate Coaching kana join leh class lah masang jep leh sir ho ka dong jin iti ki got ding ham chule doh thei chan ka dong jingin ahi. Amahon jong thu ka ha doh teng class kichai teng library a ki mutotin strategy ho na seipeh inge ei ti jiuvin ahi. Ken jong ama ho struggle dan ho leh alekha simdan ho ansei leu lekha sim ding dan kan hetphat chun ka lung alut lhehjin in ahi. Achai nan ama hon jong PQYs khu abon in analyse bol in eitipeh jing uve.

    SSC GD hi 3 steps ahi
    1.Written (Computer Base exam)
    2.PET/PST
    3.DV/DME/RME
    Hicheng hi alang pi a steps ahi.

    Chule syllabus, questions le marks ho anuoi a banghi ahi.

    Questions 1 adih leh 2 Marks, 1 wrong Answers 0.25 mark deduction. Hijeh a question ihet lou ho bollou ding ahi. Ibol leh adih leh pha adih lou leh minus marks kimu ding ahi.

    DJH: Lolhin thujah hi Ultimate Coaching Centre Congratulatory note a kon kana het ahin, chule nangin jong coaching nalah thu na hin seitan ipi jeh a coaching hijat lah a Ultimate hi nana kilhen ham? Competitive Exams hohi coaching lalou a lolhinna hahsa em? Coaching lah le lahlou thua na lunggel hin sei aw?

    HML: 2022 in refreshment neh togom in ENDURANCE Library kaga moh valut in ahileh hiche ni chun proprietor edurance U Chung in Career Guidance a dingin Sir Roland SI CRPF toh miss Cindy SI Delhi police ana kou in ahi. Amani thusei ka ngai leh ka lung alut in hinkho a lolhinna nei ding hi ka tha anom in lolhin hi iti anop ta dem ti ka gel leh hatah in tilkhouna einei lhon in ahi. Program kichai in U Chung kom a Library fee ho ka dongin aman hoitah in ei lamhil in ahi. Chu in inn ka kile in ka kigel khovah in hiche ni chu kei dinga Competitive Exam a Foundation kibulphu nikho ana hi dan ahitai.


    Akit hapta a kon in Library ka jao pan in Tuibong Hmar veng ka pu te in akon in kana pansa in ahi. Lha khat lekha kan sim chu ka hetlou ngan le problem ngan ka nei phat chun Coaching hin lah ding lunggel ka hin neitan ahi. Coaching hi Edurance a lah ding ka tileh Tuibong a pat agamlhat jeh le hiche lai phattah a chu Ultimate a kon alolhing akibejing in jilkung ho ma ka loi ho jong aum jeh in ngam tah a doh thei kidoh ding chu ka lung ja ten in ahi. Hijeh a Coaching centre ijat aum vang in Ultimate chu hi kana deilhen khah ahi.


    Ultimate ka hung lhun chun mi 7 yrs lang lekha sim ho, ute hon eiha lamhil jeh uvin lekha sim hah jongle ka tha anom in ahi. UPSC le SSC aspirants ho juntha a ache teng u ka jui jin doh thei chan ka dong jie. Minute 10 lang ama ho bui um lou in ka kihoupi ji in ama hon jong phatah in eilamhil jiuve.


    Competitive Exam hohi Coaching lah lou in jong aki lolhing thei e. Coaching lah hi Exam pattern ho hetna chuleh experience na ding bou ahi. Hiche lai chun eilamhil ding ana umlou jeh in kei dinga lampi phapen chu Coaching lah a jilkung ho doh ding chu lampi umsun ahijenge. Bank lang ho UPSC ho vang atam uvin doh thei kei dei uniform service lang hi ana hah in ahi. Doh ding ka neisun chu eiho Lhanjang vangkho a kon Sir Gin Inspector CRPF le U Mangcha SI BSF ahin, hinlah amani hila aphatseh a doh ding ka kiphatlam jilheh e. Ajeh chu ken questions answer kisen a problem ka nei jeh a Coaching lah chu apha pen ana hidan ahi. Amani in jong ajo chan han in buile builou umlou in lampi eiha komupeh lheh lhon in ahi. Tuni in amani chung a ka kipana asang lheh e. Amani in vang officer rank bol ding eina tilkhouji lhone.


    Tulai hi Coaching lalou a jong baicha khen a YouTube a free class jong atam tan Coaching galah khel angai tapoi. Agunchu ho ding YouTube lah a ho jong ahunset tai, tia ka gel ahie. Ajeh chu Coaching ilah jongleh ama hon Internet source a alah kitji u ahi. Amavang class xi a pat Science maths la lou ho dingin Coaching lah hi ka deisah e. Ajeh chu eipao a basic thet a kihil hi kimoh manghil lou ahi.

    DJH: GD lunglut khangthah ho dinga ipi lamhil na peh nom em?

    HML: Amasan maban SSC GD hin bol di khang thah hon ihet ding uva ka dei chu gal jou a pat in Competition level asang tan SSC GD jong got a iki got ngal tah u ahileh gunchutah a ibol u ngai ahitai. Chuleh physical jong maintain hoitah a ibol u angai e. Jingkah a matho ding, walking che ding, chule hulsa potash jing ding ahi. Intoxicated thil le khamna thei a ki sah builou ding ahi. Ajeh chu SSC medical hi gimneitah a kivelha ahin, X-Ray, Blood Test, Urine test chule gam le lei test kibol ahi. Tahsa hi a-ong lai umlou a test kibol ahijeh a khamna thei hopou a kisah buileh alosamsa kihiding ahi.

    DJH: Lal, kan kipapi mong2 e. Na neolai vangkho sunga kon a town life, chule munchom chom a nana potdoh thuho jong kana jajin, chule eihote hi insung hahsa ngan akihi in, tunia hitobanga lolhinna nahin neina chunga hahsat gentheina, chule lungleng vaina tampi na hinto tei ding ahin, na lungguot tah in kiphatlam louhel in na hin seithei peh thei dem? Hichea kon a mitam tah in kihilna aneiding ka kinem e.

    HML: Mitin Kipana Christmas le Kinepna Kum Thah chuleh Khanglai Nikho ti ho senneo a kon penna Lhanjang vangkho jol a ahung ki manga, loi le guol ngaicheng toh February ahung hiteng eima2 themjel na mun cheh aki jon jin ahi. Lunghel pum leh ki lhangai pum in khosung guolnop ho geldoh jing pum in akumkit loi le guol toh kimu kit ding kinem in hinkho ana ki mangjin ahi. Hiti chun phat ahung chal in thinglhang hinkho a kon phaicham hinkho ka hung man patni chun ka lenna vangkhojol ka lha ngai lheh in ahi. Ajeh chu thinglhang hinkho le phaicahm hinkho mandan sun le jan in aki khel tan, suty ni leh vacha kap ahiloule vadung twi a kije nilhum um talou a, aphat seh a kikholai lenna um talou kana genthei lheh in ahi.


    Hitichun kum khat jou in phaicham a ka hung hi lekha sim a hung kahi, ti kan kigeldoh a kon in lekha joh gunchu tah in kahin sim in ahileh thinglhang hinkho a hindan ho chu lhangai lheh jong leng maban kan sujom in pol xii ka hinchai phat in vocational training ho kan bol pan in Computer a Advance le Diploma in Computer Software Hardware Technology 2 year course kan sim in chuban in Media and Journalism ka bol kit in ahi. Hiche ho akon Television or Radio station a tohmun ho a toh na ding alem chang ka mu in Lockdown jeh in ka lunggel alolhing thei kit tapon ahi.


    Hijeh chun Teachers ga kipang hen tin experience din Itanagar ka jon in 1 year kaga pang in ka chim pai kit in ahi. Hichea commitment kan lah chu Government services tilou kei a ding ahitapoi tin 2018 kum in Army, Special force, Commando ti ho kan bolpan tan ahi. Hiche hoa achaina leh medical a ka losap jing jeh in kalhase dohtan, kapan in langa genthei tah a hol alhut a sum ahol adei angai jong ne ngam lou a ken asum jouse Guwahati le Dimapur khopi hoa sepai lhei na a ka man chai jinga losap toh inn lang kaki le ji chu Pathen kom a abang leh kaki phin ji in ahi. Chutah jongle ka loi le guol ho ahung lolhin tengu leh guh thim in ka mitlhi ka kithet jin Pathen kei itih nei lolhin sah ding tam tin ka tao jie.


    Ka loi ka guol sang a genthei jo ka hin, ipi vang a ka nei a lolhing thei lou ka him tin kaki phinna jong aumda jipoi. Kana kingaiset val jijeh in abang kom leh Dimapur lampi pam a ka gehden jin ahi. Ka gentheina ho ka nung gel leh tuni phat a lolhinna kan mu hi kana losap lai in vang anthoh ahah lheh jie, keima hinkho kilah ding chan gei jong kana gel dajipoi. Ka pan genthei tah a ka sen ka toi a kon ei sin a tua service ka mu lou leh ka hinlo aum poi tia kana ki thagot or kana jammang ki gotna jong um da lou ahi. Hinlah tuni Lolhinna kan nei hi ka phat chesa a ka losapna jouse chu kei dinga hui lah a changvai ki thedan bangin alengmang gamtan ahi.


    Hijeh chun maban a khangdong ho ki ngaise hih uvin thina chan gei dinga na ki gel teng u jongle khongai tadin lang Pathen in nanga ding thilgon anei e ti sumil loujen in. Kei hinkho a kitilkhou utin kum 8 jen ka losap nunga kithading or inn a pat jammang ding ka gelnung a Pathen in lolhinna eipeh ahi. Tua ka nung gel jiteng leh Pathen in ka thum chun (2018 kum) chun einape leh tua ama loupina jong he lou a keima chihna thepna a lolhing kahi tia jukham sava a ka um ding adeilou jeh a kum 8 jen ka kigeldohna ding leh amaloupi kiphonna dinga eina ngasah ahi.

    DJH: Ahile, Lal. Mi tamtah hi alolhin tengle aseiletna vangkho dalhan phaituol le mundang danga abusadeb ji in nangin na neolai a kon, na hung seiletna vangkho hi dalhah ding natiem ahilou le ka seiletna, neh le chah kana kimuna na, ka khosung dalha ponge, tia na gel em?

    HML:Hiche dohna vang hi tulai dinmun a sei dingin khosung leh vengsung a School khutah a hoi aum lou jeh leh facilities medical hihen thil dang hijongle alhahsam nahlai jeh in khosung a kum lhunkeija um ding chu ahitheilou thilkhat ahitai. Hijongle khosung dalhah ding hi kei dingin ahah dehset e. Ajeh chu ka pu le pi ka nute ho luong lupna chuleh ka pate ho atamjo chenna Lhanjang vangkho ahijeh in ka dalha jou ponge. Atam jon ki umhih jongle Kipana Christmas le Kinepna Kum Thah beh manjing ding hi kei luhgtup pi pen ahi. Athupi pen a ka gel khosung maicham a service muna ding, simlai ho ding, khosung dinga itaonau ho manlu kasa in, jaolou kagelthei jipoije.

    DJH: Tu vang chu na haihu jong nom phot ding ahitan, call jong hung matchet jeng tantin, booked nahi hitam or na mit na tol lele nahlai em? Hinkhoa chenkhompi ding itobang mi ho na vet em?

    HML: Pathen jal in hut khat in ka haihu anem dom e kati nom e. Kei le kei ka kingailut sang a ka innsung mite adeh a ka naote ni vetkol hi mopohna lenpen in ka gele. Mi upa khat hina a amani mitsodoh a, aban leh dongma ahilou leh ji ding holpan ding ti ka lungtup ahi. Tuchan in vang, 2020 apat in ka single nalai e. Kei hi ka pate ka kilo in, mi kilhnag ka hijeh in ka mujouse toh lim pou kilaji kahi jeh in koiman single dia eina tahsan ji lou ahi. Hijeh a lung mong tah a lekha kaki sim thei ahi. Pathen phatthei bohna khat in ka kigel e.


    Hinkho a chen khompi ding Pathen hemi le Pathen tahsan mi, chule khamna thei a kibuol kahilou jehin khamna thei nelou ka deije, aban le ka innsung mite ngailu thei, mi upa ka hin innsung mi lhomcha hijong lengu ka naote ni le ka nu le ka pa lungset thei hicheng hi ka dei lhen’e. Pathen in ipitobang ei peh ding ham vang ka hepon, Pathen kom a vang ka taojinge.

    DJH: Senneo a kon na hung khanletna Lhanjang vangkhohi Houbung kivaipoh hihen chule khosung kivaipoh hile na lunglhai nam? Iti lamdol in tua sanga phacheh dingin kikivaipoh le na ti em?

    HML: Senneo a kon hung khanletna leh seiletna hi kimilthei ponte. Mun danga ka um jong leh vangkhojol lhangai in ka mao jie. Lhanjang vangkho hi Pathen in phatthei ei boh uvin itih ham a pat in khosung a akumseh tobangin in service bol ikibe tauvin, theology lam hihen, secular hileh Pathen phatthei boh ichang uve.


    Houbung kivaipoh dan jong hoi kasa in, ajet avei a houbung ho dingin kithang-at umtah ahi. Tua lamkai athah tichu lekha them hon houbung hihen khosung hileh vai ahin hop dingu hi ka ngahlel jilheh e. Ajeh chu lekha tem khat chun vai anhin hom teng acham lou a khosung a khantouna ahin pohlut ding chuphat le khosung leh houbung acham lou a khang tou jeng ding ahitai. Tun vang houbung lang a vaihom ahung ki khel japtan khangtouna tampi muthei in aumtai. Maban a khosung a jong khang thah lang hon vai ahin homjing uva khantouna ahin pohlut dingu hi ikinep nau ahi.

    DJH: Lal, mitampin lolhinna mujongle nang le kei lolhin hin mitin lunglai atongkha teijin, hijeh chun insung hahsa le lungleng vaitah a simlai loi le guol ho dinga ipi thumop na nei nom em?

    HML: Nang le kei lolhin hin mitin lunglai atongkha dehset e, ajeh chu innsung genthei kiti jongle thinglhang a nu le pa in genthei tah a thingkeh songkeh, hollhut chuleh natoh tin cheng ana toh a ei na them jilsah ahi. Tun genthei jongleng nikho khat teng ka cha hi hung lolhing in tin chuteng nom kasah ding ahi ti kinepna pum a go nuoi dai nuoi a, chol le naang pum a na anatoh ahiuve.


    Ka seinom chu simlai loi le guol ho innsung genthei or innchen hahsat jeh in lung lha dai pou hite. Thuchih khat in “Genthei a na hung pen chu nang mitmo ahipon, hinlah genthei a na thi leh nang mito ahi,” tin eihil uve. Hiche thuchih hi geldoh jing ute. Ka lhahsam nikho leh hiche ka sim jileh ka tha le jung , thanopna a ei tilkhou in apang jinge.


    Chuleh Bible simjing hi ahahsa lheh e. Hinlah achaina aga um tei ahi. Kei jong 2014 a kon a Khanglai camp ka hung jao a pat Pathen toh ki lhon khangdong hina dingin Bible kan sim pan in ka lunglut jidan chu lekha sim ding mang hil leu in kana sim ji in ahi. Hitichun lha thum sungin Bible pumpi khatvei kan sim chai in, phat ahung chaltoh lhonin 2025 kum February lha in Bilble vel 5 kan sim chai e.


    Hichea kon a ka seinom chu service kan hol patni chun Pathen kom a ka tao in Pathen Bible vel 5 ka sim chai teng Service neipen tin kana tao in kana kitem jin ahi. Hinlah 2025 nuoi lang chu ijat a service ka bol vang in ka losamjinge. Tua ka nung gel leh Pathen in a ang sung a ka kitepna Bible vel 5 ka sim chai teng lolhin na nei pen kanati chu ken Bible ka sim chai jou lou jeh chuleh ka kitepna kana suhbulhit lou jeh ahit, tin ka gel e. 2025 kum a Bible vel 5 kan sim chai chet leh Pathen in lolhinna eipeh ahi, tia ka kilah ahie.


    Achaina a ka sei nom chu Pathen kom a kitepna moh nei dinghi pha kasa beh pon ahi. Ajeh chu anung jui hahsa tah ahi. Pathen in Bible a eihil bang uva “Amsan agam le achonphatna hol masan chuteng hichengse jong na kipehbe dingu ahi,” tin eilhamon uve. Chule Bible chang khat kapa in ka neo a kon innsung maicham seh a ka nao toh eina hil ji ka bil a eina ba peh lhon Bible chang “Na lampi Pakai jeng a lhung lut in ama jeng a kingai in aman na bolpeh nante,” tihi sumil pou hite.

    DJH: Ka kipah e, Lal, na phat manlutah neihin peh thei jeh in, damsel in training hin chai in lang khosung le houbung sung adeh a khanglainte dingin kinepna hung hijing tan.
    HML: keijong ka kipah e, heuvid. Nang jong khosung mi titah lou a nampi kinepna khat nahitan gunchutah in hung pang jing’o.

  • VO NANG NI UCHA!

    Feb 26th, 2026

    Gl. Moses H Khongsai

    ITIH CHAN CHUNGNUN KICHU DING NATI LHON HITAM?

    Chungnun na kichu chu kah lhon’in;
    Na SONGPI lhon akhen chip uvin,
    Na KHOPI lhon amin akhel taove.
    Na thopal khom lhon angot in alhu gamtai.
    Na honsung kimvel lhon’a min thopal akikai gamtai.
    Na kulpi lhon achim’in, na kotpi lhon ngalou ahitai.
    Na khomol lhon’a na galmite lhon adim’in,
    Nanei na gou lhon mi a kihom gam taove.

    ITIH CHEN GALMI A KIGEL DING NATI LHON HITAM?

    Paokhat natho lhon’in,
    Na pao lhon’a keini akibang kahi lhon poi na kiti lhon’e.
    Pao dang tho ho na tahsan lhon’in,
    Na kikah lhon a sagu nasesah lhon’e.
    Na galmi hon na insungmi in na kigel lhon’in,
    Na chapa-chanu te hon galmi na sosah lhontai.
    Na leitol lhon’a na galmi chapa ten Moupui golvah abol uvin;
    Na khong lhon abeng uvin, na dahpi lhon achum uvin, na ju lhon achep uvin, alam taove.

    ITIH CHAN KICHANG PANG TO DING NAHI LHON HITAM?

    Na galmi lhon douna ding thal chang nanei lhon pon,
    Nang ni kidouna ding achang jom – achang bem nanei lhon’e.
    Galmi dou ding Sepai nanei lhon pon,
    Nang ni kitha tona ding na kivat lhon imacha aum poi.
    Na chapate kitha to mi in khut abeng’in,
    Na chanu te lhon mi in kichep nopnan anei gamtai.

    VO NANG NI UCHA IPI LOM LOM A KIGEL NAHI LHON HITAM?

  • HICHE GU THISA HI HINGKIT INTEM?

    Dec 28th, 2025

    Gl. Liemgunmang @Agun Haokip

    Kuki Nam Mite Lhahsamna, Kikhentalna le Lengvaina chungchang toh kigui jopna Bible Thuhil

    Lunggil’a kon kaa le mao tulai hin Kuki nam miten natna nasatah itoh jing’un ahi. Lungthim natna, kichat tijatna, setna leh malam’a hunglhung ding detmo in lungleng vaitah in hinkho imangun ahi. Hinla hisang’a natna tijat um pen chu ei le ei (sopi) kah a kikhenna hi ahi. I kampao uva kijatona alhom in, ikigingmo to uvin, ngailutna beihel in ikihou jiuvin ahi. Mi tampin dohna idong jing un, “Ipi atile kikhen tel ihiuvem? Ita lungkhat a kipunkhom theilou ihiu ham? Khankho nunkho hoiba hitam? Pathen hin einungsung ngap u hitam?

    Hiche dohna hohi Bible in kichentah in ei hil un ahi. Mi masa Pathen nam lhen, Israel ten jong hitobang thil ato hou akimu chen lheh jing’e. Chubang chun eiho Kuki nam mite jong gam politics, gam chungchang, lhagao lam ahilou leh lunggel lhahsam jeh joh ham lunggiltah a ngaito a kithah semphat phat ahitai.

    Kikhental hi thilthah ahipoi. Pathen nam lhen te jong ana kikhen tal uve. Kuki nam mite hi akikhental masapen ihipouve. Bible a jong Israel chate chu phat sotpi akikhental un ahi. Salomon leng hilaijin alenggam’u kehni (2) in anaki khen in ahi. Chehi gamdang mi lungput phatmo jeh hilouvin, kiletsahna, chonset jeh le houlamkai kituplou jeh joh ahi. Hichea pat a hi sahlam Israel lenggam mite hi David lenggam douva pang jing ahitauve (1 Lengte 12:19).

    Akikhen tah jeh un alal un agalmi ten agam u ahin toupha jing tan ahi. Chubang chun sopi kah a kikhentalna aum teng losapna atam in gunchutah leh pontho tah a ibol itoh jong losapna ahijo jitan ahi. Natna le lunggel gentheina hin mi asumo theije. Israel mite chu Egypt gam a sotpi soh ah atang un, kichatna, lung lhahdaina leh jumna atoh un ahi. Pathen in ahin puidoh gei un amaho minphat akichan peh uvin ahi. Israelten Mose jah a, “Egypt gam’a kivuina lhankhuh beiya nabol’a, nel gama lup kamsah dia neihin puiyu ham? I khoh tah a Egypt a kona nei hin puidoh mongu ham?” (Potdohbu 14:11), tin ana phunchel un ahi.

    Mihing hi natna le lunggel gentheina noi a ium sot teng lungchang khoh le lungtah akinei jin, chehohin lolhinna lampia ilhut thei pon, thilpha jong akitongdoh pon, kingailut asubei jo in ahi.Kuki nam mote jong phat chesan minsetna, kikhenna/ thina itoh jou tauvin cheho hin lunggel gentheina’n jong ium sah uvin ahi. Hetding khat chu Pathen in genthei hahsa te chu achoisang jin. Aphatna chun akaihuoi jinge ti geldoh jing angaije.

    Christian masa ho jong anakikhen jah uvin ahi. Kimkhat in Pathen lhacha Paul (Saul) ajui un, khenkhat in Apollos ajui e. Kasei chu hiche ahi, “Nang ho amitakip, keivang Paul loi kahi, keima Apollos loi kahin, keima Peter loi kahi, chule keima Christa loi kahi,” natiuve (1 Corinth 1:12). Paul chun adongin, “Christa chu kihomtel hitam? Paul’a nang ho din thingpel’a akikhet beh pon, ole Paul min’a baptize chang nahiuvem?” Tulaijin eima tribe, sub- tribe, sakho, kiloikhomna jat chomcheh jeh in ikikhen gam tauvin hinlah igeldoh lou uchu hiche hin nampi natna nasatah alhut dan akichen lheh in ahi. Hichea ijildoh dinguva dei um chu, i identity u, inam Kuki hinahi aluboh pipen le apoimo pen in pomthei leuhen achamlouva kipumkhat nan eilon khum dingu katahsan e.

    Lamkai hon Ngailutna alhahsamsah Teng

    I Bible in, lamkai hon ngailutna anei dingu hi nasa tah in asei in ahi.” Alhasam ho khoh nasapouvin, adammo la naboldam pouvin, mapu ho jong natompeh pouve, chule avah mang ho jong naholdoh pouvin, amang ho hoi khoh-in naneipouve. Chuma lah-in gilou tah-in naboljo’uve” (Ezekiel 34:4). Lamkai dih tah chun Nampi natna asudam in kinah kibou nan alhut ngaipoi. Lamkai hinahi thulen len seina ding bou ahipon, mipi thusei ngailha leh hetthem peh a akipanau le lunglhaina a toh molso pileh joh ding ahi. Jesun hitin eihil uve, “Keima kelngoi chingpha kahi”(John 10: 11). Hijeh chun sopi, ngaiton mipi kikhenna hi lamkai kikhenna le nampi kingailutna asuh bei thei hilou ham?

    Tongkam le Tongdam

    I Bible in tongkam dihlou chung changa gihna einei uve. Lei hi meikou, adih lou dimset, vannoi leiset ahi. “Lei hi itibah lah-uva anakiphut lut ahin, tahsa pumpi hi asuhboh jia, khang lhum keiya, mei banga akah velkol’a hiche meikou hi damun’a hung kon ahi” (Jacob 3:6). Social media a tongkam iman ho hin mi asu lunghang jin ahi. I het mi/hetlou jong hithei hinlah Jesun aseiye, “Naseisau thu hoa chu nathem namo nachung thu kitan ding ahi.” Ipi jeh hintem? Pao ngailou imanna ho jong chu Pathen in ama lim le mel a asem ahin ami ngailutna kibang ahi.

    Jesu Ngailutna Lampi Komu

    Jesu chu kholhang kikhental a hung khanglen mi ahi. Hijeh chun miho hot le not-thap pum in ahung khosa tou peh in hinla ama chu ngailutna a dim, mikhoto them, mi kineosah le genthei hahsa panpi mi ahi. Aman mi lhasam pen ho, vaicha ho le lungthim keh ho thusei angai peh jin ahi. Vetsahna, Samaria numeinu kinepna thah apen, agal mite asudam in, suh genthei a umte akithopi’n apange.

    Thingpel Bou Kilungkhatna Lampi

    Bible in kipumkhatna dih chu kipeh doh na kon bou ahi ati. “Christa chu eiho kichamna ahi. Aman kikhenna banglai chu aphelhan, kidouna chu atahsaphen asumangin, Judate le chidang namdang te pumkhat asotai”(Ephesus 2:14). Kipumkhatna hi misanga aw sangjo a pen gingleu lui hijo louvin kiletsahna, lunghanna le mi mudahna pailhah joh hi ahi. Kipumkhatna hi amanlu in hichun Nampi damna alhut jin ahi.

    Gugot Nunga Kinepna Thah

    Ezekiel 37 achun themgao pan Gugosa phaicham amun mipi ho kinepna chu alhadai lheh in ahi. Pathenin kajah a aseiyin, “Thithei mihem, Israelte chu hiche gugosa tobang hi ahitauve. Amaho jong khonunga ding kineppi bei, agosan bou akiseiyui” (Ezekiel 37:11). Pathen chun adong in, hiche gu hohi ahing thei kit dem? Chu in hinna hu ape’n ading doh kit tauve. Chubang chun ikinepnau aumlou nung injong Pathen in kinepna thah eipe thei uve ti kichen tah in imu thei uve.

    Tulai a Pathen in Ipi Eidoh uvem?Kikhoto na le lungthenblna/ kikatdohna. “Thilse bol ahaiyuva, lungheiya kahenga ahung taovule, van a konin ngaiying ting, achonsetnau ngaidam a agamsungu kabolphat kit ding ahi” (2 Thusimbu 7:14). Kitahna bou chun mikhoto them achangin, ngailutna neilou a kitahna jong mi asu lungna theije. Kipumkhat chu eima cheh a kingam ahi. Kuki nam mite natthoh pohgih pum a hinkho mang ihitauvin ahi. Hinla Bible in kikhentalna hi ithusim u ajona/ angahna ahilou dan eigeldoh sah uve. Khat le khat kikhoto themna, kingaikhohna le kihetthem tona ahi. Pathen akon damna le vangphatna ape kit theijin ahi. Kipumkhatna hi seigilkhomna lentah neina a kon ahipon, hinla ilungthim, ithusei le inatoh akon bou ahi. “Mi sucham ho anun nom’ui, Pathen chate kiti dingu ahi”( Matthew 5:9). Khankho nunkho thohi lhahsamnan ngaito hih in tahsan natoh joh ahijoi.

    [Ajihtu Gl. Liemgunmang @Agun hi tu le tu a Allahabad Bible Seminary (ABS) affiliated to Serampore mun a BD simlai ahi.]

  • I NAM SUNG’U HI HITOBANG BEHSEH DINGIN KANA GELPOI!

    Dec 16th, 2025

    “Akoijouse hi nam ngailu cheh ihiuvin, nangin na ngailupoi kitile koima anomlou kiumlouhel ding ahi” (David J. Haokip, 2025).

    Lekhabu, Rev. Dr. T. Lunkim Kimatna thu tia kisun hi ka neo lai kitile ana kimat kum 2006 chun chapangcha kana hin pol gup (class vi) simlai kana hie. Hiche Lekhabu hi nikhat ka palen (ka penna pa, a upa) Lamka langa achea ahin poh a thingkuong sunga akoilut chu kana mu in ipi thu kisun a ipi kisei ahichu ka ngaituona a ana umpon, chule Rev. Dr. T. Lunkim hi houna tong le Bible eipao a ana ledohpa tikalval imacha ama thu kana hepha pon ahi.

    Phat le nikho ahung chaltoh kilhon in keijong pol viii kahin simtan ahi. Ka themjilna mun Haokhomang Memorial English School (HMES), Tuilaphai vangkho, kumlhun farewell jan in School Hostel, ECA Church campus mun a video show ana kibol in, “Mirror of the Kuki Nation”, Pu Letkholun in ana bol Kuki le Naga Gallai thusim chu kana vet utoh kilhon in Pu Letkholun chu kana ngaisang lheh in ahi. Chutima bang chun Pu Rev. Dr. T. Lunkim jong hou lhacha ahitoh kilhon a gam le nam a ding pan ana lah ho, gam le nam thu khohsah khat hina jal chun koi ahi kahin hedoh in kana ngaisang lheh kit in ahi.

    Tu chung Manipur Boina hung kipat masang chet April lha vel chun ka research boltoh kisai a fieldwork ka kalsonna a vangphat umtah in Pu Rev. Dr. T. Lunkim toh jong phaipi sunga anatohna mun KCC HQ office mun a kana kimuto lhon in ahi. Dahkal ni lang ka kihoulim jou lhon in alekha koiho ka vele in ahile Pu Letkholun in ana mat chungchanga lekhabu neocha chu kahin mudoh in ama phalpehna in kahin kilah in ahi.

    Lekhabu neocha thugil lagil kisutna simchai pei jeng dinga ka lekhasimna dokhang chunga ka koi chu simman louhel in hiti chun kana umsah jingin ahi.

    Tulaitah ka umna Bangalore tuolpi kum dang toh banglou a adap lheh toh kilhonin, ka dam thimlou toh ahile lekha jong simlou in ka lupna chunga ponnoi a ka kijam nilhum in nam sunga thilsoh le KSO Bangalore lamkai khat hina a ka thilto le nam khankho gelpum in khojin lamcha heman louhel in phat kana um in ahi.

    Imut phat ahitoh kilhon in text message le phone call a loite phabep toh ka kijahto jouvin Bangalore a kon, in langa Jesu Christa Pen Kipapi dinga kigong loile paiteho kigot dan ho gelpum in kana kilhim imun ahi. Phat chomkhat jou in photlot changin ka hung kinkhang vangvei in tuni jingkah lam nidan 2.30 vel in ka kithou doh in thah imut thei ta lou in ka umlo tan ahi.

    Imut kitdingla alahlo jeh chun laptop a lekha simsangin katin dokhang chunga lekhabu ho chu ipi pen sim theipen um em tia kavet le a ahile Pu T. Lunkim kimatna chungchang kisutna lekhabu chu ka hin mudoh in ahi. Hitichun tuilum don toh tho in lekhabu chu ka sim in ahile kana simchai man lam kana hedoh pon ahi. Pu Letkholun in Pu T. Lunkim anamatna ajeh ijat ham khat lah a chun apipen a hetthei chu: (a) KLA/KLO – Govt. of India (GoI) ceasefire kinoptona a pan nasatah ala in chule sum jong dangka 9 lakhs aladoh e tia ana ngoh ahi. Hinlah hiche thu kholtoh dinga nganse Fact Finding Committee ho a kon Rev. Dr. T. Lunkim anatlou dan le thuchang khatcha jong Pu T. Lunkim a kon imacha aumlou dan ahin kholdoh un ahi. Chule KLA/KLO – GoI toh hilou in Security Forces hotoh joh ahi; (b) Pu T. Lunkim hi Pathen lhacha ahina ban a nam thu jong aseije tia ana ngoh ahi.

    Pu T. Lunkim alam lou a kimatna le Pu Letkholun pansahna le mochanna ho sang chun lamkaipu kimat sunga Lekha Thot ho kisun ka sim chun thil tampi eigeldoh sah in ahi. Hiche lekhat thot holah a chun kukiforum kiti yahoo a kon message kithotto le kidonbut ho chu sim thanop aum lheh in ahi. Hiche kukiforum kiti hi gamdanga um ho kijahmatna le gam le nam dopsangna dinga ana kiphutdoh Kuki International Forum (KIF) kiti chu ahi.

    Kukiforum a kihoulimna hoa kon hetdoh thei chu I nampiu boidan le chehchao tah a ana kilamkai, aching athem jong jana kipelou chule doh le tun a jong ana kineilou, hou lamkai le lhacha ho jong jana ana kipelou, phung le chang min a thingnoi ana kiphutdoh a sum le pai holna thei bep a ana kineijing, kihoutohna umlou a anom papan thingnoi ana phudoh tiho hetdoh thei in aum in ahi.

    Chule thingnoi lamkai hon ‘hem le thal’ mangcha a jalhang lamkai, hou lhachaho, chule phungpi lamkai le housaho hunam a ana thunun uva aching athem le thutah chepiho ana suhthip dan hou kichehtah in akihethei in ahi. Hitobang tah a asuh sah umtheilou chehchao tah a ihung kilamkai uva thingnoi hon jong nam politics ahiding doltah a chepi sanga electoral politics a kitangden a nampi kong ahintol u hi nampi vangsetna khat ahijong mudoh thei in aum in ahi.

    I nam khankho chedan kum ijat ham khat chetasa ho inungvet a ahile tu dinmun a ichan hou le ithilto houhi ahiding mong khat in aum in ahi.

    I nam dinmun u, tu le phat chesa, hitobang behseh dinga hi ana gellou jong kium tei ding hi ka tahsan e. Jalhang kilamkaina le nam politics a ana kipejing hon vang ihetthem val uva ahidinga lom tia igelda lou meithei u ahi. Koima vang acham kim le alhingsel kium lou ahin, eiho kiu hilou jatdang nam dangho jong aboilou koima umlou ahi. Hinlah eihote hi khankho a chekhom jing jong leuhen vannoi leiset kilhaitetna nam politics a dokhang khat kineithei lou chule atum tum a eiho kah a kimit thipna le kisotlhahto hin maban nam khankho meipi ajin sah lheh in ahi.

    Hijeh chun koi hile amasa pen a eima chang cheh kikhol a ilungput, ikhohai dan le ichonchan hi koima seipeh ngailou a eima cheh ikisem phat uva thingna nouthah banga lungput ineilou laisiuva jatdang le nam dangte chotpha le musit a ium uva kithou doh theilou a nam elbai ihijing dingu ahi.

Blog at WordPress.com.

 

Loading Comments...
 

    • Subscribe Subscribed
      • David J. Haokip
      • Already have a WordPress.com account? Log in now.
      • David J. Haokip
      • Subscribe Subscribed
      • Sign up
      • Log in
      • Report this content
      • View site in Reader
      • Manage subscriptions
      • Collapse this bar